Er zijn van die momenten waarop iemand iets zegt, doet of juist níet doet, en ineens staat je hele systeem aan.
Dat dit meer over jou zegt dan over de ander is iets dat je in dat moment niet meer helder hebt. Oude mechanismen zijn al geactiveerd.
Soms lukt het om niet te reageren, maar in je energie is duidelijk voelbaar dat er van binnen iets gebeurt.
Iets in jou wordt aangeraakt dat nog onvoldoende bewust is en heeft het stuur al overgenomen.
Vanaf dat moment kijk je niet meer alleen naar de ander, maar ook naar een onbekend en ongeleefd deel van jezelf.
In dit artikel neem ik je mee in wat projectie is, hoe je haar herkent en wat ze je probeert te vertellen.
Wat is projectie eigenlijk?
Projectie betekent dat iets uit jouw binnenwereld buiten jou zichtbaar lijkt te worden. Dat kan een gevoel, beeld, verlangen, angst, oordeel of afgewezen deel van jezelf zijn. Dat deel van jou wordt als het ware op iets of iemand anders gelegd.
Dat doe je niet bewust.
Projectie gebeurt namelijk voordat je doorhebt dat het gebeurt. Het is bedoeld om je bewust te maken van iets in jezelf.
Je ziet de ander dan niet meer volledig zoals die is, maar door een innerlijke laag heen. De ander wordt daarmee drager van iets wat in jou nog onvoldoende bewust of geïntegreerd is. Dat maakt projectie zo overtuigend. Het voelt als waarheid.
We noemen dat overdracht. Gevoelens, verwachtingen en oude relationele patronen uit eerdere belangrijke relaties worden overgedragen op iemand in het heden. Je reageert dan niet alleen op deze persoon, maar ook op wat diens houding, stem, positie, afwezigheid of nabijheid in jou wakker maakt.
En dan is er nog tegenoverdracht. Dat is wat er in de ander wordt geactiveerd als reactie op jouw projectie of overdracht. Ook de ander kan namelijk geraakt worden in eigen oude patronen, gevoelens of blinde vlekken.
Hoe projectie er in het dagelijks leven uitziet
Stel: je zit in een overleg en brengt iets kwetsbaars in. De voorzitter luistert, stelt één vraag en gaat daarna door naar de volgende persoon.
Van buitenaf gebeurt er weinig bijzonders. Van binnen gebeurt er veel, vooral wanneer je (onbewust) had verwacht dat er langer bij jouw inbreng stil zou worden gestaan. Je voelt je afgewezen en denkt: zie je wel, ook hier is geen ruimte voor mij.
Dat is projectie: jouw gevoel van niet-gezien-worden wordt op de voorzitter gelegd.
Wanneer de voorzitter onbewust een symbool wordt voor een oude autoriteitsfiguur, bijvoorbeeld een ouder of leerkracht die vroeger niet werkelijk beschikbaar was, spreken we van overdracht. Je reageert dan niet meer alleen op deze voorzitter, maar ook op een eerdere ervaring die door deze situatie wordt aangeraakt.
En als de voorzitter daar vervolgens onbewust op reageert door jou extra gerust te willen stellen, zichzelf te verdedigen of juist afstandelijker te worden, ontstaat tegenoverdracht.
Zo reageren twee mensen niet meer alleen op het moment zelf, maar ook op wat het moment in hen wakker maakt.
Projectie voelt als waarheid
Wanneer je in projectie zit, lijkt de buitenwereld je gelijk te geven. De ander ís arrogant/ongevoelig/zwak/bedreigend/geweldig.
Je ziet het toch? Je voelt het toch?
Omdat je lijf meedoet is het lastig om projectie te herkennen. Daarnaast schuiven je herinneringen aan als getuigen.
Voor je het weet heb je een compleet innerlijk dossier opgebouwd waarin de ander de hoofdverdachte is. En eerlijk is eerlijk: soms heeft de ander ook echt iets gedaan. Projectie betekent namelijk niet dat de buitenwereld niet bestaat.
Een ander kan daadwerkelijk iets doen of zeggen dat arrogant/ongevoelig/zwak/bedreigend/geweldig is.
Je weet dat je projecteert wanneer jouw reactie groter is dan de situatie ‘rechtvaardigt’. We spreken dan van een buitenproportionele emotionele reactie. Hierover verder op in het artikel meer.
Wat is het in mij…
Het is dus belangrijk om je bewust te blijven dat niet alles wat je waarneemt projectie is.
Soms is iemand werkelijk onbetrouwbaar. Soms gaat iemand werkelijk over je grens. Soms is je boosheid heel gegrond.
Spiritueel taalgebruik kan gevaarlijk worden wanneer het gebruikt wordt om realiteit te vervormen: “het is allemaal jouw projectie” kan dan een subtiele vorm van gaslighting worden.
De vraag is dus niet: ligt het aan mij of aan de ander?
De betere vraag is: wat gebeurt er in mij, terwijl dit voorvalt in contact met de ander? Daar begint onderscheidingsvermogen.
Een ‘eenvoudige’ ingang naar hetgeen in jou geraakt wordt is dus terug te gaan naar waar de emotie in jou zit; de buitenproportionele emotionele reactie.
Van een buitenproportionele emotionele reactie is sprake wanneer de gebeurtenis je veel langer of dieper bezighoudt dan de situatie zelf verklaart. Je ligt er nachten van wakker, voert eindeloos gesprekken in je hoofd, voelt je dagenlang afgewezen of merkt dat je steeds opnieuw in contact komt met hetzelfde type mens.
Wanneer je neutraal kunt waarnemen dat iemand dominant is, is dat iets anders dan wanneer je hele lijf zich aanspant bij dominante mensen.
Wanneer je kunt constateren dat iemand veel ruimte inneemt, is dat iets anders dan wanneer je jij je onzichtbaar maakt en van je plek gaat.
Die emotie vertelt je dat er iets wordt getriggerd in jou en dat de ander een boodschap voor je draagt.
Positieve projectie is net zo belangrijk
Projectie gaat niet alleen over irritatie of afkeer. Je kunt ook positief projecteren.
Dan zet je iemand op een voetstuk. Je denkt dat die ander vrijer, wijzer, aantrekkelijker, krachtiger of spiritueler is dan jij.
Dat kan heerlijk voelen; eindelijk iemand die het weet en die jou richting geeft.
Maar ook hier verlies je iets van jezelf.
De kwaliteit die je zo bewondert, woont niet alleen in de ander. Iets in jou herkent die kwaliteit omdat er een verwantschap is. Anders zou je er niet zo door geraakt worden.
Dus wanneer je iemand bewondert kan het je zelfinzicht geven als je je afvraagt welke kwaliteit zie ik in deze persoon? Vrijheid? Zichtbaarheid? Zachtheid? Autoriteit? Overgave? Creativiteit?
En daarna komt de vraag: waar leeft ik deze kwaliteit in mij nog onvoldoende?
Positieve projectie wordt problematisch wanneer je klein blijft naast degene die je bewondert. Dan wordt de ander je excuus om zelf die kwaliteit niet te gaan leven.
Een oud verhaal wordt beschermd
Onder een projectie ligt vaak een oud verhaal.
Een kind dat niet gehoord werd, kan later afwijzing horen waar de ander eigenlijk alleen maar moe is.
Iemand die vroeger veel kritiek kreeg, kan in elke correctie een vernedering voelen.
Iemand die opgroeide met onvoorspelbaarheid, kan controle verwarren met veiligheid.
Dit zijn voorbeelden van hoe je psyché probeert te voorkomen dat oude pijn opnieuw gebeurt. Alleen doet ze dat vaak met verouderde informatie en reageert daarmee niet op wat er in het nu gebeurt, maar op wat dit vroeger betekende.
Het meest ongemakkelijke is misschien wel dat je reactie hierop vaak niet helpend is.
Veel mensen verwarren authenticiteit namelijk met onmiddellijke expressie. “Ik voel het, dus het is waar.”
Maar daar zit iets kinderlijks in.
Een volwassen reactie zou die kinderlijke logica serieus nemen, maar niet vanuit die plek handelen.
Zo kun je boosheid voelen en toch eerst onderzoeken waar dit vandaan komt. Of je kunt gekwetst zijn en toch wachten met beschuldigen maken. Kortom, je kunt geraakt zijn en toch eerst jezelf bevragen: wat van dit alles hoort werkelijk bij deze situatie en wat komt uit een oudere laag?
Wat je raakt wijst de weg
Wanneer je een deel van jezelf buiten jezelf legt, gaat daar dus energie in zitten. Dat merk je aan hoe aanhoudend je blijft denken aan iemand of een situatie. Of je gesprekken in je hoofd blijft voeren, bevestiging zoekt bij anderen of je gelijk wilt halen.
En hoewel je voelt dat het je uitput, lukt het niet om ermee te stoppen.
Wanneer je dit herkent dan heb je dus iets buiten jezelf gelegd wat je weer naar jezelf mag halen, zodat de energie in jou weer kan stromen.
Schaduwwerk is dan de manier om je eigen levenskracht terug te halen.
Schaamte en schuld houden projectie in stand
Veel mensen haken af op het moment dat ze hun projectie beginnen te zien, omdat schaamte of schuld dan om de hoek komt kijken.
Je ziet ineens dat je misschien harder was dan nodig of dat je iemand veroordeeld hebt.
Misschien voelt het alsof je een partner, kind, collega of vriend hebt belast met iets wat niet volledig van hen was. Dat kan even pijn doen.
Tegelijkertijd is dat ook een drempel. Want wie die pijn niet wil voelen wijst opnieuw naar buiten.
Wie er wel bij kan blijven kan groeien, omdat er verantwoordelijkheid wordt genomen zonder jezelf te verlaten.
De ander is niet verantwoordelijk voor jouw binnenwereld
Projectie wordt destructief wanneer je de ander verantwoordelijk maakt voor jouw binnenwereld. Dan moet de ander jou geruststellen, bevestigen, kiezen, zien, dragen, redden of eindelijk geven wat je vroeger tekort kwam.
Dat is waar veel relaties vastlopen.
Je denkt dat je verbinding zoekt, maar eigenlijk zoek je regulatie. Je zoekt iemand die het ongemak uit je lijf haalt.
Natuurlijk hebben we elkaar nodig. We zijn nu eenmaal relationele wezens. Maar er is een verschil tussen steun ontvangen en iemand gebruiken als oplossing voor je eigen onbewuste materiaal.
Hoe herken je een projectie?
Zoals eerder benoemd herken je projectie vaak aan disproportie: je reactie is groter dan de gebeurtenis. Je vindt het bijvoorbeeld moeilijk om genuanceerd te blijven, je verzamelt bewijs, je wilt anderen overtuigen, je kunt je nauwelijks voorstellen dat iemand anders de situatie anders ziet, je voelt haast om te reageren of je voelt een sterke fascinatie die je niet goed kunt verklaren.
Ook taal verraadt veel. Woorden als altijd, nooit, iedereen, niemand en typisch wijzen vaak op een versmalling van bewustzijn.
Dit is niet in alle gevallen zo, maar wanneer je deze woorden neemt als ingang naar zelfonderzoek, kunnen ze zichtbaar maken waar je niet meer vrij waarneemt, maar vanuit een geraakt deel in jezelf reageert.
Vragen die je jezelf kunt stellen zijn:
- Wat raakt mij precies?
- Waar ken ik dit gevoel van?
- Wat vind ik hier zo erg aan?
- Wat zou er gebeuren als ik eerlijk toegeef dat dit ook iets over mij vertelt?
- Welk deel van mij wordt hier niet geleefd?
- Welk deel van mij voelt zich bedreigd?
Hoewel het eenvoudige vragen lijken zijn ze niet altijd de gemakkelijkste om te beantwoorden. Want ze halen je uit het verhaal en brengen je terug naar de plek waar je vaak liever niet bent.
Projectie terugnemen
Nadat je je bewust wordt van je projecties is het belangrijk om deze terug te nemen. Dat gaat verder dan dat je één keer opschrijft wat je voelt.
Projectie terugnemen is namelijk geen mentaal kunstje.
Het vraagt van je dat je oude situaties doorvoelt en erkent. In veel gevallen is dat iets waartoe je meer dan eens wordt uitgenodigd.
Soms zie je een projectie pas achteraf, nadat je al hebt gereageerd. De kans is groot dat je dan achteraf schaamte of schuld ervaart of jezelf verdedigt.
Mijn advies: slaap er eerst eens een nachtje over. Vaak ontstaat daarna weer wat ruimte om het gebeurde te zien als een ontwikkeling in jezelf.
Blijf onthouden dat je jezelf zelden kunt zien in het moment dat je het liefs gelijk wilt hebben.
Waarom projectie zo kwetsbaar maakt
Projectie raakt aan kwetsbaarheid omdat je moet toegeven dat je jezelf niet volledig kent. Dat is voor het ego onaangenaam.
De meeste ego’s willen graag ervaren worden als redelijk, bewust, liefdevol en eerlijk.
Het kan je flink opschudden als er dan iemand voorbijkomt die in drie zinnen een innerlijke kelderdeur openzet. De volwassen beweging is dan om niet meteen naar boven te rennen om het licht weer uit te doen.
Maar wanneer je blijft staan, kijkt en kunt zeggen: blijkbaar leeft dit ook in mij.
Waar projectie je om de oren vliegt: de verliefdheidsprojectie
Verliefdheid is, Jungiaans bekeken, een toestand waarin de ander wordt geladen met innerlijke beelden, verlangens en verwachtingen. De ander vult dan iets in wat in jezelf nog niet vrij, bewust of geïntegreerd is.
Daardoor voelt de verbinding intens, maar is ze niet vrij.
Naarmate projecties worden teruggenomen, kan verliefdheid veranderen in een zuiverdere vorm van Eros: verbondenheid zonder dat de ander nog iets in jou hoeft op te vullen.
In die zin zijn liefdesrelaties vaak voertuigen voor je eigen individuele ontwikkeling. Maar wil je de relatie daadwerkelijk op die manier benaderen, dan vraagt dat wel dat beide partners bereid zijn om naar zichzelf te kijken. Anders wordt de relatie al snel een plek waar één iemand bewustzijn probeert te brengen, terwijl de ander vooral bezig is zichzelf te verdedigen.
Kijk je niet op die manier naar je relatie, dan blijft de ander vaak onbewust niet alleen je partner, maar soms ook vader, moeder, afwezige ouder, redder, verrader, rechter of ideaalbeeld.
Je denkt dan dat je ruzie maakt over de vaat, een appje, seks, geld of aandacht. Soms is dat ook zo. Maar vaak gaat het onder de oppervlakte over iets anders: besta ik voor jou? Ben ik veilig? Word ik gekozen? Mag ik mijn eigen vorm houden? Kan ik dichtbij zijn zonder mezelf kwijt te raken?
Wanneer je de relatie als oefenruimte voor wederzijdse ontwikkeling durft te zien, hoeft de ander steeds minder voor je in te vullen. Projecties verdwijnen niet in één keer, maar ze worden wel zichtbaarder.
Daardoor ontstaat er meer ruimte om de ander werkelijk te ontmoeten, in plaats van steeds opnieuw in gesprek te zijn met je eigen oude beelden.
Projectie en schaduwwerk
Schaduwwerk begint waar je liever wegkijkt.
Dat terwijl je schaduw echt niet alleen uit slechte eigenschappen bestaat. Sterker nog, Jung zei: de schaduw bestaat voor 90% uit goud.
Ze bevat dus ook levenskracht, speelsheid, sensualiteit, ambitie, rust, woede, creativiteit en autonomie. Alles wat ooit te veel, te lastig, te gevaarlijk of te ongepast leek, kan in de schaduw terechtkomen.
Projectie laat zien waar die schaduw zich meldt. De buitenwereld wordt dan een ingang naar binnen. Jouw reactie op die buitenwereld draagt betekenis.
Er zijn projecties die je zelf kunt onderzoeken door te schrijven, wandelen, tekenen of eerlijk te reflecteren.
Er zijn ook projecties die zo geladen zijn dat je er begeleiding bij nodig hebt. Vooral wanneer je steeds in dezelfde relatiepatronen belandt, overspoeld raakt door emoties, jezelf verliest in schuldgevoel of merkt dat je realiteit erg klein is.
Dan is het verstandig om niet alleen in je hoofd te blijven ronddraaien. De psyché heeft namelijk bedding nodig: iemand die met je kan blijven kijken wanneer jij het liefst weg wilt.
De bevrijding zit in persoonlijk leiderschap
Projectie terugnemen betekent dat je jouw deel terughaalt uit de buitenwereld. Dat vraagt onderscheid te leren maken tussen wat werkelijk bij de ander hoort en wat in jou wordt aangeraakt.
Dat betekent niet dat je grensoverschrijding moet goedpraten of onveilig gedrag spiritueel moet duiden. Het betekent wel dat je stopt met de ander verantwoordelijk maken voor alles wat in jou beweegt.
Daarmee komt er energie vrij waardoor je minder reactief wordt, minder afhankelijk van erkenning en minder bezig bent met bewijzen dat jouw gevoel klopt. Je gaat steeds beter herkennen wat van jou is, wat van de ander is en welke keuzes je te maken hebt om trouw aan jezelf te blijven.
Projectie wil je dus wakker maken. Ze laat zien waar je jezelf nog niet kent, waar je jezelf nog niet draagt en waar je jouw eigen kracht, pijn of verlangen buiten jezelf hebt geplaatst.
Dat is confronterend, soms beschamend en nog veel vaker bevrijdend. Want iedere projectie die je terugneemt, geeft je iets van jezelf terug in de vorm van belichaamd bewustzijn.
Je hoeft de ander dan niet langer te veranderen om zelf rust te vinden. Je hoeft alleen eerlijk genoeg te worden om te zien wat er werkelijk in jou wordt aangeraakt.
Van buiten naar binnen
Als je merkt dat je telkens op dezelfde mensen, situaties of thema’s aanslaat, is dat geen teken dat je gefaald hebt in je ontwikkeling. Zie het als een uitnodiging om verder te groeien als mens.
Ongeacht hoeveel trainingen en opleidingen je al hebt gevolgd, hoeveel boeken je hebt gelezen en podcasts je al hebt geluisterd: er ligt altijd nog een volgende laag in jezelf te ontdekken.
Projectie wijst de weg. Jij hebt te beslissen of je blijft wijzen naar buiten, of bereid bent om naar binnen te gaan.
Meer over de innerlijke reis
